We­dług da­nych Ban­ku Świa­to­we­go z 2012 74,1% oby­wa­teli Eu­ro­py sta­no­wi­ło lud­ność miej­ską. To wy­zwa­nie cy­wi­li­za­cyj­ne upo­waż­nia do za­da­nia py­tań, do ko­go mia­sta tak na­praw­dę na­le­żą i kto rze­czy­wi­ście two­rzy ich obraz?

We współ­cze­snym mie­ście ist­nie­ją dwa rów­no­le­głe i – co war­to pod­kre­ślić – asy­me­trycz­ne po­rząd­ki. Po­rzą­dek wła­dzy for­mal­nej, któ­ra wła­dzą jest tyl­ko z na­zwy, po­nie­waż to po­rzą­dek prze­strze­ni de­ter­mi­no­wa­ny jest przez wal­kę o re­al­ną wła­dzę. Z za­ku­rzo­ne­go por­tre­tu pusz­cza do nas oko Ka­rol Marks, gdyż dzi­siej­szy kon­flikt kla­so­wy to­czy się w naj­lep­sze, jed­nak nie o po­sia­da­nie środ­ków pro­duk­cji, a o do­stęp do prze­strze­ni.

Do nie­rów­nej wal­ki sta­ją miesz­kań­cy i ,,si­ły ko­ali­cji", w skład któ­rej wcho­dzą de­we­lo­pe­rzy, urzęd­ni­cy i... ob­cy – tu­ry­ści, stu­den­ci czy (dla war­sza­wo­cen­trycz­nych) "sło­iki".

Sy­no­ni­mem miesz­kań­ca mógł­by być klient lub użyt­kow­nik, gdyż zwrot oby­wa­tel po­brzmie­wa echem pre­hi­sto­rii. U podło­ża kon­flik­tu le­ży jed­na z naj­pry­mi­tyw­niej­szych ludz­kich przy­war – chci­wość.

Ch­ci­wość bę­dą­ca jed­ną z ema­na­cji po­no­wo­cze­snej prze­mia­ny spo­łe­czeństw. Dla wy­ja­śnie­nia.

W pa­ra­dyg­ma­cie post­mo­der­ni­stycz­nym nie wi­dzę by­naj­mniej dzia­ła­nia sił pie­kiel­nych. Wręcz prze­ciw­nie, uwa­żam, że je­śli nie trak­tu­je się go ja­ko zbio­ru prawd ob­ja­wio­nych, przy obec­nym sta­nie na­uk hu­ma­ni­stycz­nych jest naj­bar­dziej uni­wer­sal­nym na­rzę­dziem opi­su rze­czy­wi­sto­ści, pod­czas gdy me­ta­te­orie pły­nąc w męt­nej wo­dzie no­wo­cze­sno­ści raz po raz za­ha­cza­ją o ko­na­ry pa­ra­dok­sów.

Jak jed­nak przed­sta­wia się obraz walk? Prze­de wszyst­kim to woj­na to­czo­na przez wie­le ar­mii na wie­lu fron­tach.

KAWA JAKO NARZĘDZIE PRZEMOCY

Pro­ces za­własz­cza­nia prze­strze­ni świet­nie opi­sa­ła so­cjo­loż­ka Sha­ron Zu­kin, któ­ra uku­ła ter­min „pa­cy­fi­ka­cja przez cap­puc­ci­no”.

W skró­cie po­le­ga ona na prze­ję­ciu kon­tro­li nad pu­blicz­ną prze­strze­nią przez pry­wat­nych za­rząd­ców, któ­rzy re­zer­wu­ją ją na wy­łącz­ność kla­sy śred­niej, bez rzeczywiste­go za­my­ka­nia jej. „Pa­cy­fi­ka­cja przez cap­puc­ci­no” ma swo­je źró­dła w prze­ję­ciu przez kor­po­ra­cję za­rzą­dza­ją­cą nie­ru­cho­mo­ścia­mi funk­cji opie­ku­na no­wo­jor­skie­go Bry­ant Park. Na po­cząt­ku lat 80. XX wie­ku był miej­scem skraj­nie zde­gra­do­wa­nym, opa­no­wa­nym przez pro­sty­tut­ki, di­le­rów i bez­dom­nych. Za­rząd­cy chcie­li z te­go skraj­nie nie­przy­ja­zne­go miej­sca stwo­rzyć bez­piecz­ną prze­strzeń dla „bia­łych koł­nie­rzy­kó­w” wra­ca­ją­cych z kli­ma­ty­zo­wa­nych biur. W tym ce­lu prze­or­ga­ni­zo­wa­no ścież­ki, na­pra­wio­no oświe­tle­nie, wpro­wa­dzo­no sys­tem ka­mer i ochro­nia­rzy in­ter­we­niu­ją­cych przy naj­mniej­szych na­wet pró­bach ła­ma­nia pra­wa (człon­ko­wie fir­my by­li go­rą­cy­mi zwo­len­ni­ka­mi mod­nej wów­czas teo­rii rozbite­go okna Q. Wil­l­so­na i G.L. Kel­lin­ga). Od­no­wio­ny Bry­ant Park stał się ide­al­nym, bez­piecz­nym i wol­nym od ob­cych – kul­tu­ro­wo, et­nicz­nie, od „ć­pu­nó­w” i bez­dom­nych – miej­scem wy­po­czyn­ku dla kla­sy śred­niej pra­gną­cej po pra­cy usiąść na ław­ce, na­pić się do­bre­go cap­puc­ci­no, a w week­end kul­tu­ral­nie spę­dzić czas przy ulicz­nych te­atrach, po­ka­zach mo­dy czy świą­tecz­nych jar­mar­kach.

SPOTKAJMY SIĘ W NIE-MIEJSCU

Ko­lej­nym po­lem bi­twy są tzw. nie-miej­sca. Oj­cem te­go ter­minu jest Marc Au­gé, fran­cu­ski et­no­log i an­tro­po­log kul­tu­ry. Od­no­szą się one do pew­nych bez­oso­bo­wych prze­strze­ni, z któ­ry­mi oso­by je zaj­mu­ją­ce nie wią­żą się emo­cjo­nal­nie, brak tak­że emo­cjo­nal­nej wię­zi mię­dzy ni­mi sa­my­mi.

We­dług Au­gé nie-miej­sca funk­cjo­nu­ją po­za prze­strze­nią i cza­sem, są wszę­dzie – i są wszę­dzie ta­kie sa­me. Współ­cze­sny czło­wiek prze­pły­wa przez ty­sią­ce ta­kich miejsc. Nie przy­wią­zu­je zbyt­niej uwa­gi do lot­nisk, dwor­ców czy wiel­ko­po­wierzch­nio­wych skle­pów, jest świa­dom, że ty­sią­ce ki­lo­me­trów da­lej na­tknie się na iden­tycz­ny punkt od­praw, prze­mie­rzy set­ki mil au­to­stradą nie­róż­nią­cą się od in­nych au­to­strad czy wy­pi­je tak sa­mo obrzy­dli­wie sma­ku­ją­cą ka­wę ze Star­buck­sa, z ta­kie­go sa­me­go wszę­dzie pa­pie­ro­we­go kub­ka.

Cha­rak­ter nie-miejsc ce­chu­je się pew­ną do­zą agre­sji i do­mi­na­cji. Bę­dąc po­chod­ną po­no­wo­cze­snej urba­ni­sty­ki i ar­chi­tek­tu­ry, wy­pie­ra­ją prze­strze­nie „na­tu­ral­ne”, cha­rak­te­ry­stycz­ne dla da­ne­go miej­sca, ce­chu­ją­ce się wła­ści­wą tyl­ko im sym­bo­li­ką. Tym spo­so­bem we­nec­ki Plac św. Mar­ka, pra­skie Hrad­cza­ny czy kra­kow­ski Ry­nek Głów­ny sta­ją się prze­strze­niami wol­nymi od emo­cji, ko­lej­ny­mi punk­ta­mi na ma­pie zglo­ba­li­zo­wa­ne­go świa­ta, któ­re Bau­ma­now­scy tu­ry­ści „od­faj­ko­wu­ją” ni­czym pro­duk­ty na li­ście za­ku­pów.

I znów od­naj­du­je­my w zu­pie włos z bro­dy Ka­ro­la­ Mark­sa, od­kry­wa­jąc bli­skie ana­lo­gie do je­go teo­rii alie­na­cji.­ W przy­pad­ku dzi­siej­szych miast utra­ta przez nie toż­sa­mo­ści i wy­two­rze­nie nie-miejsc pro­wa­dzi do spe­cy­ficz­ne­go od­czu­wa­nia rze­czy­wi­sto­ści przez miesz­kań­ców: alie­na­cji mia­sta i alie­na­cji w mie­ście. Alie­na­cja mia­sta to nic in­ne­go jak ze­rwa­nie emo­cjo­nal­nej wię­zi mię­dzy miesz­kań­cem a mia­stem, któ­re po­przez swój bez­oso­bo­wy cha­rak­ter sta­je się tyl­ko i wy­łącz­nie prze­strze­nią do ży­cia. Alie­na­cja w mie­ście to pro­ces bar­dziej skom­pli­ko­wa­ny, po­le­gający na co­raz moc­niej­szym od­czu­wa­niu wy­ob­co­wa­nia i sa­motności w od­hu­ma­ni­zo­wa­nych, ki­czo­wa­tych i prze­lud­nio­nych prze­strze­niach.

Tę za­leż­ność od­da­ła Ewa Re­wers w książ­ce Post-po­lis za po­mo­cą jed­ne­go tyl­ko zda­nia: "oby­wa­te­la­mi moż­na na­zwać tych, któ­rzy czu­ją się co­raz bar­dziej ob­co we wła­snym mie­ście".

NEGOCJACJE Z TERRORYSTAMI

W tym doj­mu­ją­cym obra­zie współ­cze­sno­ści moż­na jed­nak od­na­leźć ja­śniej­sze mo­men­ty. Od­dol­ne ini­cja­ty­wy miesz­kań­ców – ogrod­ni­czych par­ty­zan­tów, ro­we­rzy­stów czy prze­ciw­ni­ków za­chwasz­cza­nia prze­strze­ni – co­raz rza­dziej przy­po­mi­na­ją na­pręd­ce skle­co­ną tak­ty­kę. Świa­do­me są te­go wła­dze, któ­re za­czy­na­ją ugi­nać się przed zu­ch­wa­ły­mi po­czy­na­nia­mi „ter­ro­ry­stó­w”, któ­rzy choć na mo­ment odzy­sku­ją swo­je mia­sta.